मराठी साहित्याला लाभले चित्रपटांचे कोंदण

मराठी वाचन संस्कृती कमी होत चालली असल्याची ओरड होत असतानाच मराठी साहित्यावर आधारित मराठी चित्रपटांना मात्र चांगले दिवस आले आहेत. मराठी चित्रपट निर्माते-दिग्दर्शक सकस आणि सशक्त अशा उत्तमोत्तम कथा, कादंबरी यावर चित्रपट निर्मिती करत आहेत. नुकताच प्रदर्शित झालेला ‘शाळा’ हा मराठी चित्रपट त्याचे ताजे उदाहरण ठरावे. 


मराठी साहित्य समृद्ध असून त्यात मराठी न समजणाऱ्या व्यक्तींच्याही काळजाला भिडण्याची ताकद आहे. आचार्य अत्रे यांनी साने गुरुजी यांच्या ‘श्यामची आई’ या पुस्तकावर याच नावाचा चित्रपट तयार केला आणि भाषाभेदांच्या िभती ओलांडून या चित्रपटाने मराठीला राष्ट्रीयस्तरावर पहिले सुवणपदक मिळवून दिले. ज्येष्ठ साहित्यिक य. गो. जोशी, गो. नी. दांडेकर, शंकर पाटील, द. मा. मिरासदार, वसंत सबनीस आदींच्याही कथा/कादंबऱ्यांवर चित्रपट झाले. मराठी साहित्यावर आधारित चित्रपट तयार करण्याचा हा प्रवास त्यानंतरही असाच पुढे सुरू राहिला.



मराठीतील पहिला राजकीय आणि ‘मल्टिस्टारकास्ट’ म्हणता येईल, असा ‘सिंहासन’ हा चित्रपट अरुण साधू यांच्या ‘मुंबई दिनांक’ व ‘सिंहासन’ या दोन कादंबऱ्यांवर आधारित होता. श्री. ना. पेंडसे यांच्या ‘गारंबीचा बापू’ या कादंबरीवरील याच नावाचा चित्रपट, रत्नाकर मतकरी यांच्या ‘जौळ’ कादंबरीवर आधारित ‘माझं घर माझा संसार’, बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या ‘शेलारखिंड’ या कादंबरीवर आधारित ‘सर्जा’, जयवंत दळवी यांच्या ‘महानंदा’ कादंबरीवरील याच नावाचा चित्रपट ही काही निवडक उदाहरणे. पु. ल. देशपांडे यांच्या साहित्यावर आधारित ‘गोळाबेरीज’ आणि मिलिंद बोकील यांच्या ‘शाळा’ या कादंबरीवरील याच नावाच्या चित्रपट हे साहित्यावर आधारित चित्रपटांचे अगदी अलीकडचे प्रयत्न म्हणता येतील.



या निमित्ताने मराठीतील उत्तमोत्तम साहित्य चित्रपटांच्या माध्यमातून लोकांपुढे येत असून साहित्यावर आधारित चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर वाचकांकडूनही त्या पुस्तकाला चांगली मागणी येत आहे. काही वाचक त्या पुस्तकाकडे वळत आहेत. मराठी साहित्यासाठी ही चांगली बाब असल्याची प्रतिक्रिया साहित्यप्रेमींकडून व्यक्त करण्यात येत आहे.



दरम्यान, उत्तम बंडू तुपे यांच्या ‘भस्म’ आणि रमेश उद्राटकर यांच्या ‘निशाणी डावा अंगठा’ या कादंबऱ्यांवर निर्माण झालेल्या याच नावाच्या चित्रपटांचे दिग्दर्शक पुरुषोत्तम बेर्डे ‘लोकसत्ता’शी बोलताना म्हणाले की, गेल्या काही वर्षांत मराठी साहित्यावर आधारित चित्रपट तयार होत असले तरी मराठी साहित्यावर आधारित चित्रपटांची आता लाट येईल, असे मला वाटत नाही. एक मात्र नक्की की मराठी साहित्याची आवड आणि आस्था असलेले निर्माते-दिग्दर्शक अशा प्रकारचे चित्रपट तयार करण्याचे धाडस करताहेत, तसेच आजच्या पिढीतील तरुण निर्माते-दिग्दर्शक अशा ‘सिनेमॅटिक’ मराठी साहित्याचा शोध घेत आहेत, ही खूप चांगली गोष्ट आहे.



साहित्यावर आधारित चित्रपट/मराठी कादंबरी
श्वास- कथालेखिका माधवी घारपुरे यांच्या कथेवर आधारित
नटरंग- डॉ. आनंद यादव यांच्या ‘नटरंग’वर आधारित
घर गंगेच्या काठी- ज्योत्स्ना देवधर यांची कादंबरी
बनगरवाडी- व्यंकटेश माडगूळकर यांच्या पुस्तकावर आधारित
पांगिरा- विश्वास पाटील यांच्या ‘पांगिरा’वर आधारित



आगामी
व. पु. काळे यांच्या ‘पार्टनर’वर आधारित श्री पार्टनर
डॉ. प्रकाश आमटे यांच्या ‘प्रकाशवाटा’ या पुस्तकावर आधारित चरित्रपट
योगीराज बागुल लिखित पुस्तकावर आधारित विठाभाऊ नारायणगावकर यांच्यावरील चित्रपट ‘विठा’
(माझी ही बातमी लोकसत्ता-मुंबई वृत्तान्तमध्ये १० एप्रिल २०१२ च्या अंकात पान क्रमांक चार वर प्रसिद्ध झाली आहे) 

अनुवाद अकादमीला साडेसाती

मुंबईत रंगभवन येथे मराठी भाषा भवन उभारण्याची घोषणा मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी नुकतीच विधिमंडळात केली. त्यासाठी अर्थसंकल्पात तरतूद करण्यात आल्याचेही त्यांनी जाहीर केले. मात्र ही घोषणा मराठी साहित्य अनुवाद अकादमीच्या घोषणेप्रमाणे ‘बोलाची कढी आणि बोलाचाच भात न राहो’, अशी अपेक्षा साहित्य वर्तुळात व्यक्त करण्यात येत आहे.


ठाणे येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी मराठी भाषेतील उत्तमोत्तम साहित्य अन्य भारतीय भाषांमध्ये पोहोचविण्यासाठी साहित्यविषयक संस्थांनी योजना सादर केली तर त्याला राज्य शासनाकडून जरुर मदत केली जाईल, असे जाहीर केले होते. मात्र त्या वेळी चव्हाण यांना त्यांचेच एक ‘आदर्श’सहकारी आणि माजी मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण यांनी याच विषयी केलेल्या घोषणेचा आणि त्याच्या पूर्ततेचा विसर पडला असल्याची प्रतिक्रिया त्या वेळी साहित्य रसिकांमध्ये उमटली होती. 

मार्च २००५ मध्ये मुंबईत झालेल्या राज्य ग्रंथ पुरस्कार वितरण सोहळ्यात तत्कालिन सांस्कृतिक कार्यमंत्री अशोक चव्हाण यांनी मराठी साहित्य अनुवाद अकादमी स्थापन करण्याची घोषणा केली होती. त्यानंतर चव्हाण हे मुख्यमंत्रीही झाले. पण मराठी साहित्य अनुवाद अकादमी अद्याप स्थापन झालेली नाही. महाराष्ट्र राज्य साहित्य-संस्कृती मंडळाच्या अध्यक्षपदाची सुत्रे स्वीकारल्यानंतर ज्येष्ठ साहित्यिक मधु मंगेश कर्णिक यांनीही काही वर्षांपूर्वी राज्य शासनाला मराठीतील उत्तमोत्तम पुस्तके भारतातील अन्य प्रादेशिक भाषेत पोहोचविण्यासाठी अशा प्रकारचा प्रस्ताव दिला होता. मात्र त्यावरही अद्याप अनुवाद अकादमी स्थापनेच्या स्वरूपात   कार्यवाही झालेली नाही.

दरम्यान या संदर्भात मराठी अभ्यास केंद्राचे अध्यक्ष दीपक पवार यांनी ‘लोकसत्ता’ला सांगितले की, केवळ मराठीतील कथा, कादंबरी नव्हे तर विविध क्षेत्रात (माहिती-तंत्रज्ञान, विज्ञान वगैरे) जे लेखन होते ते मराठीतून इंग्रजी आणि इंग्रजीतून मराठीत अनुवाद करण्याची प्रक्रिया सुरू करा, असे निवेदन आम्ही तत्कालिन मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण यांना सादर केले होते. त्यावरही पुढे काही झालेले नाही. राज्य मराठी विकास संस्था आणि राज्य साहित्य-संस्कृती महामंडळ यांचे काम एकच आहे, असे गृहीत धरून त्यांचे विलिनीकरण करणाऱ्या राज्य शासनाकडून मराठी साहित्य अनुवाद अकादमी स्थापन न होणे हे मराठी भाषा-संस्कृतीविषयी असलेल्या शासकीय अनास्थेला सुसंगत असल्याचा टोलाही पवार यांनी लगावला.

(माझी ही बातमी लोकसत्ता-मुंबई च्या मुख्य अंकात (९ एप्रिल २०१२)च्या अंकात पान क्रमांक २ वर प्रसिद्ध झाली आहे)

व्यवस्थापनाचे विद्यार्थीही गांधी मार्गावर

महात्मा गांधी यांच्या विचारांबाबत दुमत आणि वाद असला तरी आजही महात्मा गांधी यांचे विचार तरुणांना आकर्षित करत असल्याचे पाहायला मिळत आहे. चेतना मॅनेजमेंट इन्स्टिटय़ूटमधील ‘व्यवस्थापन’ या विषयाच्या विद्यार्थ्यांनी महात्मा गांधी यांचे ‘सत्याचे प्रयोग’ हे आत्मचरित्र आणि गांधी विचारांच्या अन्य पुस्तकांच्यादहा हजारांहून अधिक प्रतींची विक्री केली आहे. याची किंमत सुमारे सव्वा पाच लाख रुपये इतकी आहे.   


‘व्यवस्थापन’च्या अभ्यासक्रमाचा एक भाग म्हणून आयोजित करण्यात आलेल्या ‘जागृती’ या उपक्रमात ३६० विद्यार्थी सहभागी झाले होते. या विद्यार्थ्यांनी  मुंबईतील विविध शॉपिंग मॉल्स, कॉर्पोरेट ऑफिसेस् आणि वांद्रे येथील महात्मा गांधी एज्युकेशन सोसायटी, आयकर भवन, कॅनरा बॅंक, शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया, अ‍ॅक्सिस बॅंक आणि अन्य महत्वाच्या ठिकाणी पुस्तकांच्या विक्रीसाठी स्टॉल उभारले आणि ही पुस्तके विकली.  प्रा. अपर्णा राव, डॉ. प्रसाद यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा आगळा उपक्रम पार पडला. मुंबई सवरेदय मंडळ आणि नॅशनल इन्स्टिटय़ूट ऑफ इंडस्ट्रीयल इंजिनिअरिंग यांचेही विशेष सहकार्य या उपक्रमास लाभले होते.

४ मार्च ते ७ एप्रिल या कालावधीत झालेल्या या उपक्रमाची आखणी, प्रायोजकत्व, व्यवस्थापन, विपणन, विक्री आदी सर्व बाजू विद्यार्थ्यांनीच सांभाळल्या होत्या. व्यवस्थापनाच्या विद्यार्थ्यांना विक्री, व्यवस्थापन आणि विपणन यांचा प्रत्यक्ष अनुभव देण्यासाठी या उपक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. मराठीसह हिंदूी, इंग्रजी, गुजराती भाषेतील महात्मा गांधी यांचे आत्मचरित्र (सत्याचे प्रयोग) ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांनी लिहिलेले ‘टाईमलेस इन्स्पिरेटर-रिलिव्हिंग गांधी’, राम प्रताप लिखित ‘गांधीयन मॅनेजमेंट’ पुस्तकांची विक्री या विद्यार्थ्यांनी केली.

महात्मा गांधी हे ‘भारतीय व्यवस्थापन गुरू’म्हणून ओळखले जातात. हॉवर्ड विद्यापीठात ‘एमबीए’च्या विद्यार्थ्यांना महात्मा गांधी विचारांचा, त्यांच्या पुस्तकांचा अभ्यास करावा लागतो. गांधी विचार नेमका काय आहे, हे आपल्याही विद्यार्थ्यांना कळावे तसेच आपले शिक्षण हे नुसते पुस्तकी असता कामा नये तर ते विचार, मन आणि कृतीतून झाले पाहिजे या उद्देशाने हा उपक्रम राबविण्यात आल्याचे उपक्रमाच्या समन्वयक प्रा. अपर्णा राव यांनी ‘लोकसत्ता’ला सांगितले.

दरम्यान उपक्रमाच्या समारोपा निमित्त येत्या १० एप्रिल रोजी शासकीय वसाहत, वांद्रे (पूर्व) येथील चेतना मॅनेजमेंट इन्स्टिटय़ूट मध्ये सकाळी ११ वाजता एका विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले आहे. ज्येष्ठ गांधीवादी आणि निवृत्त न्यायाधीश चंद्रशेखर धर्माधिकारी या कार्यक्रमास प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित राहणार आहेत.    
(माझी ही बातमी लोकसत्ता-मुंबईच्या मुख्य अंकात पान क्रमांक २ वर ८ एप्रिल २०१२ च्या अंकात प्रसिद्ध झाली आहे)

नाराज खेळी

शिवसेना आणि मनसे यांच्यातील वाद, शितयुद्ध सुरू असून नाराज ठाकरे यांनी आता एक नवी खेळी खेळली आहे. ठाणे महापालिका स्थायी समिती अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत मनसेने आपला पाठिंबा राष्ट्रवादी कॉंग्रेसच्या उमेदवाराला जाहीर केला आहे. राज यांच्या या भूमिकेचा थेट फटका शिवसेनेला बसणार आहे. राज यांच्या पाठिंब्यामुळे स्थायी समितीत शिवसेना-भाजप-रिपाई महायुती आणि कॉंग्रेस आघाडी व मनसे यांचे संख्याबळ समसमान झाल्याने अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत दोन्ही उमेदवारांना समसमान मते पडली तर चिठ्ठी टाकून अध्यक्षाची निवड करावी लागणार आहे. अर्थात हा धोका न पत्करता कॉंग्रेस आघाडी महायुतीचे सदस्य फोडून किंवा त्यांना गैरहजर राहायला लावून महापालिका तिजोरीच्या चाव्या शिवसेनेकडून हस्तगत करण्याचा नक्की प्रयत्न करेल.

ठाणे महापालिका महापौर-उपमहापौर निवडणुकीत राज ठाकरे यांनी ठाण्यात पत्रकार परिषद घेऊन शिवसेनेच्या उमेदवाराला जाहीर पाठिंबा व्यक्त केला होता. साहजिकच नाशिक महापालिकेत आपल्या म्हणजे मनसेच्या उमेदवाराला शिवसेनेकडूनही तसाच पाठिंबा मिळावा, अशी राज यांची अपेक्षा होती. मात्र तसे झाले नाही. मनसेचा महापौर होऊ नये म्हणून शिवसेना रडीचा डाव खेळली. मात्र तेथे भाजपने मनसेबरोबर जाऊन मनसेचा महापौर केला.शिवसेनेवरील त्या रागाचा वचपा आता राज ठाकरे काढत आहेत.

मी कोत्या मनाचा नाही, नाशिक महापालिकेत शिवसेनेने मनसेला पाठिंबा न दिल्यामुळे ठाण्यात स्थायी समितीच्या निवडणुकीत मी शिवसेनेला पाठिंबा देत  नाही, असे म्हणणे चुकीचे आहे. शिवसेनेने बसपाच्या नगरसेवकाला उमेदवारी दिल्याने आपला पाठिंबा शिवसेनेला नसल्याचे त्यांनी जाहीर केले आहे. बसपाचे कारण देत राज यांनी त्यापेक्षा कॉंग्रेस-राष्ट्रवादीचा उमेदवार बरा व त्यासाठी मनसेचा पाठिंबा कॉंग्रेस आघाडीला असल्याचा मुलामा राज यांनी या सर्व प्रकाराला दिला आहे. त्याआधी कोकण विभागीय आयुक्तांकडेही राज यांनी ठाणे महापालिकेत मनसे कॉंग्रेस आघाडीबरोबर असेल, असे पत्र दिले आहे.

यामध्ये राज यांचा राजकीय फायदा किंवा काही दूरगामी विचार असला तरी त्यांनी असे करायला नको होते. मुळात दोन्ही कॉंग्रेसशी राज यांच्या पक्षाची वैचारिक नाळ जुळणारी नाही. ती शिवसेना किंवा भाजपशी जवळची आहे. त्यामुळे तात्कालिक फायदा न पाहता किंवा शिवसेनेला धडा शिकवायचा म्हणून राज यांनी कॉंग्रेसच्या जवळ जायला नको होते. महापौर निवडणुकीत मनसेने शिवसेनेला जाहीर पाठिंबा दिला. अनेकांना राज यांची भूमिका आवडली. अपक्षांच्या मदतीने होणारा घोडेबाजार आणि नको त्या सौदेबाजीला त्यामुळे नक्कीच पायबंद बसला.

त्यामुळे राज यांनी ठाणे महापालिकेत आपले स्वतंत्र अस्तीत्वच ठेवायला हवे होते. महापौर निवडणुकीत पाठिंबा दिला असला तरी स्थायी समितीच्या निवडणुकीत तो मिळणार नाही, असे िशवसेनेला सांगून या निवडणुकीत मनसेने तटस्थ राहायला हवे होते. मग त्यातून शिवसेनेला फायदा झाला असता तरी चालले असते. कारण त्यामुळे सर्वसामान्य मतदारांच्या मनात राज आणि मनसेविषयी जी चांगला प्रतिमा निर्माण झाली होती, ती तशीच राहिली असती. आता अन्य राजकीय नेते आणि पक्षांप्रमाणे राज यांनी सौदेबाजी केली असेच मतदारांना वाटत राहील. कोकण विभागीय आयुक्तांकडे मनसेने आपण कॉंग्रेस आघाडीबरोबर असल्याचे पत्र दिल्याने राज यांना आता कायम कॉंग्रेस बरोबर फरफटत जावे लागणार आहे. महापालिकेत कॉंग्रेस आघाडीचा जो आदेश असेल तो मनसेच्या नगरसेवकानाही पाळावा लागेल.

कल्याण-डोंबिवली महापालिकेतही राज यांना कॉंग्रेस आघाडीबरोबर जाऊन सत्ता स्थापन करण्याची किंवा सौदेबाजी करून अन्य पदे मिळविता आली असती. पण येथे मनसेने विरोधी पक्षात बसणे पसंत केले. राज यांच्या या भूमिकेला सर्वसामान्य मतदार व समाजातील विविध क्षेत्रातील लोकांचा सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला. यामुळे मतदारांसमोर मनसे व राज यांच्याविषयी वेगळी प्रतिमा निर्माण झाली. आता नशिकमधील प्रकरणाचा वचपा त्यांनी ठाण्यात काढला आहे. तसेच त्यांनी कल्याण-डोंबिवलीत केले तर मनसेला सत्ता चाखायला मिळेल, पण विरोधात राहून आणि कॉंग्रेसबरोबर न जाता त्यांनी जे काही मिळवले होते, ते मात्र धुळीला मिळेल.

जाता जाता उद्धव यांच्याबद्दल. ठाण्यात मनसेने जाहीर पाठिंबा दिल्यानंतर तुम्ही नाशिकमध्ये मनसेचा उमेदवार महापौर म्हणून निवडून आणायला हवा होता. त्यासाठी रडीचा डाव खेळण्याची गरज नव्हती. कारण कल्याण-डोंबिवली महापालिका, अंबरनाथ नगरपालिका, ठाणे महापालिकेत आपल्याला निर्विवाद बहुमत नाही आणि नाशिक प्रकरणाचा फटका या ठिकाणी बसू शकतो, हे त्यांना समजले नाही की केवळ राज आणि मनसेच्या आकसापोटी त्यांनी आपल्याही पायावर धोंडा पाडून घेतला, हे येणारा काळ ठरवेल.

ही तर पैशांची उधळपट्टी

राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांच्या आत्तापर्यंत झालेल्या  परदेश दौऱयावर २०५ कोटी रुपये खर्च झाल्याची माहिती उघड झाली आहे. भारतासारख्या गरीब आणि डोक्यावर हजारो कोटी रुपयांचे कर्ज असलेल्या देशाच्या राष्ट्रपतींनी इतके दौरे करण्याची गरज होती. या पररदेश दौऱयावर झालेला खर्च म्हणजे केवळ उधळपट्टी आणि सरकारी पर्यायाने करदात्या नागरिकांच्या पैशांवर केलेली सहल असल्याचेच म्हणावे लागेल. या दौऱयातून नेमके काय साधले गेले, देशाचा खरोखरच काही फायदा झाला का, याची उत्तर देशाच्या नागरिकांना मिळायला पाहिजेत.

राष्ट्रपती हे आपल्या देशाचे सर्वोच्च पद असले आणि उपचार म्हणून असे दौरे करावे लागत असले तरी दौऱयावर खर्च झालेली एकूण रक्कम पाहता हे दौरे करणे खरोखऱच आवश्यक होते का, असा प्रश्न निर्माण होतो. जुलै २००७ मध्ये प्रतिभा पाटील यांची राष्ट्रपतीपदी निवड झाली. आजपर्यंत त्यांनी १२ परदेश दौऱयांमध्ये बारा देशांना भेट दिली आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार राष्ट्रपतींसाठी चार्टर्ड फ्लाईट म्हणून घेतलेल्या बोईंग ७४७-४०० या विमानाचे भाडे १६९ कोटी रुपये झाले असून त्यापैकी १६ कोटी रुपये अद्याप चुकते करायचे आहेत. परदेशातील वास्तव्य, स्थानिक प्रवास, दैनंदिन भत्ता व अन्य खर्चासाठी ३६ कोटी रुपये खर्च करण्यात आले आहेत.

लोकप्रतिनिधी हा जनतेचा सेवक असतो, संसद/राज्यसभा किंवा राज्याची विधानसभा/ विधानपरिषद यावर निवडून गेल्यानंतर ही मंडळी खासदार आणि आमदार म्हणून ओळखली जातात, या मंडळींना मिळणारे मासिक वेतन, अधिवेशन सुरू असताना मिळणारा भत्ता, खासदार-आमदार म्हणून मिळणाऱया सोयी, सवलती हे सर्व सामान्यांच्या आवाक्याबाहेरचे आहे. निवडून आलेला आमदार/खासदार मंत्री झाला की सरकारी खर्चाने त्याचेही विविध दौरे सुरू होतात. त्यांना मिळालेले दालन आणि बंगला कितीही चांगला असला तरी सुशोभीकरण व डागडुजीच्या नावाखाली कोट्यवधी रुपये त्यासाठी खर्च केले जातात. हे सर्व सरकारी पर्यायाने करदात्या नागरिकांच्या खिशातूनच केले जाते.

देशातील/राज्यातील काही टक्के लोकांना दोन वेळा जेवायला मिळत नाही, अंगभर कपडे घेता येऊ शकत नाहीत. अनेक गावांमधून पिण्याचे पाणी, वीज, रस्ते, वैद्यकीय सोयी-सुविधा यांची वानवा असताना ही मंडळी मात्र निर्लज्जपणे आपल्या स्वतसाठी पैसा उधळत असतात. आपण काही चुकीचे वागतोय, असे त्यांना अजिबात वाटत नाही. किमान जनाची नाही पण मनाची तरी लाज बाळगा ना, स्वतचे वेतन आणि भत्ते वाढवून घेण्यासाठी एरवी एकमेकांना पाण्यात पाहणारे सर्वपक्षीय सदस्य येथे मात्र एक होतात. कोणतीही चर्चा न करता काही मिनिटात या संदर्भातील विधेयक मंजूर करून घेतात, हे आजवर अनेकदा घडले आहे. जितके ओरबाडता येईल, तितके ओरबाडून घेऊ या, अशीच बहुतांश जणांची (काही अपवाद वगळता) वृत्ती असते.

अनेकदा राज्य किंवा केंद्रातील अनेक मंत्रीही अभ्यासदौऱयाच्या नावावर परदेशात जाऊन  मजा करून येतात. मंत्री कशाला स्थानिक नगरपालिका/महापालिका पातळीवरही याचे लोण पसरले आहे. नगरसेवकांचेही असेच दौरे काढले जातात. मुळात अशा दौऱयांची खरोखरच गरज आहे का, दौरे आखले जातानाच ज्या ठिकाणी ही मंडळी जाणार आहेत, तेथील शासन किंवा संबंधितांना त्यांचा सर्व खर्च करण्यास सांगितले गेले पाहिजे. असा दौरा असेल तरच तो केला जावा. आपल्या देशाच्या तिजोरीवर आणि करदात्या नागरिकांच्या खिशावर आर्थिक बोजा न टाकता किंवा आपल्या पैशांवर या मंडळींनी पाहिजे तितके दौरे खुशाल करावेत, अशी अट टाकली गेली पाहिजे. त्यासाठी समाजाच्या सर्व स्तरातून दबाव आला पाहिजे.

आत्ता माहितीच्या अधिकाराखाली राष्ट्रपतींच्या परदेश दौऱयाबाबतची माहिती समोर आली. त्यांच्याबरोबरच पंतप्रधान, उपराष्ट्रपती, केंद्रातील सर्व मंत्री, खासदार, राज्यांचे मुख्यमंत्री, येथील मंत्री यांच्या आजवर झालेल्या परदेश दौऱयांचीही माहिती समोर आली पाहिजे. तसेच ही मंडळी परदेशात अभ्यास दौऱयाच्या नावावर जाऊन काय दिवे लावतात, तेथे कोणता अभ्यास करतात, या दौऱयातून देशाला /राज्याला खरोखऱच काही फायदा होता को, त्याची सविस्तर माहिती त्यांनी नागरिकांना दिली पाहिजे. निवडणूक सुधारणांमध्ये किंवा संसदेत/विधिमंडळात तसा कायदा झाला पाहिजे. तो करण्यासाठी सामाजिक संस्था, जागरूक मतदार, प्रसारमाध्यमे आणि समाजाच्या विविध क्षेत्रातील मान्यवरांनी एकत्र येण्याची गरज आहे. अन्यथा अभ्यासदौऱयांच्या नावाखाली करदात्या नागरिकांच्या पैशांची उधळपट्टी अशीच सुरू राहील.

 

तुझ्या गळा माझ्या गळा

ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते अण्णा हजारे आणि त्यांच्या सहकाऱयांच्या विरोधात लोकसभेतील सर्वपक्षीय खासदार एकत्र आल्याचे दिसून आले. राजकीय हेवेदावे, मारामाऱया आणि अन्य वेळी एकमेकांना पाण्यात पाहणाऱया या सर्व मंडळींनी अण्णा हजारे आणि त्यांच्या सहकाऱयांच्या विरोधात मात्र तुझ्या गळा माझ्या गळा असे धोरण अवलंबिले आहे. आता निमित्त आहे ते अरविंद केजरीवाल यांनी काही दिवसांपूर्वी केलेल्या वक्तव्याचे. सर्वसामान्य माणसाच्या दृष्टीकोनातून विचार केला तर केजरीवाल काही चुकीचे बोलले आहेत, असे वाटत नाही. उलट ते सत्य बोलले असून सत्य हे नेहमीच कडवट असते.

संसदेमध्ये निवडून आलेल्या खासदारांमध्ये अनेक सदस्यांच्या विरोधात गुन्हे दाखल झाले असल्याचे वक्तव्य केजरीवाल यांनी केले होते. त्यापुढे जाऊन संसद सदस्यांमध्ये चोर, दरोडेखोर अशांचा भरणा असल्याचेही ते म्हणाले होते. अशा सदस्यांची नावेही त्यांनी दिली होती. केजरीवाल यांच्या वक्तव्यावरून संसदेतील सर्वपक्षीय खासदार चिडले असून त्यांनी अण्णा आणि त्यांच्या सहकाऱयांना समज दिली आहे. +केजरीवाल यांनी अशा गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या खासदारांची यादी तयार करून ती सर्व प्रसारमाध्यमांकडे पाठवावी आणि प्रसारमाध्यमानीही ही नावे सर्व लोकांपुढे आणावित.  

संसदेतील खासदार हे आपल्या लोकशाहीतील सर्वोच्च पद आहे, येथे निवडून जाणारी व्यक्ती किमान पदवीधर, सुशिक्षित, अभ्यासू आणि स्वच्छ चारित्र्याची असावी, अशी अपेक्षा मतदारांनी ठेवली तर त्यात काही चूक आहे, असे वाटत नाही.पण प्रत्यक्षात तसे घडते का, काही अपवाद वगळता केवळ पैसा आणि बाहूबल असलेल्या उमेदवारांनाच राजकीय पक्षांकडून उमेदवारी दिली जाते. प्रामाणिक कार्यकर्ता मागे राहतो. निवडून येऊ शकणारा आणि हवे तितके पैसे फेकणारा असा निकष उमेदवारी देताना लावला जातो. असाच प्रकार ग्रामपंचायत, नगरपालिका, महापालिका आणि विधानसभा निवडणुकीच्यावेळेसही होतो.

नगरसेवक /आमदारकीच्या निवडणुकीत अशा गुन्हेगार मंडळींना उमेदवारी दिली जाते आणि ते निवडूनही येतात. स्वच्छ चारित्र्याचे उमेदवार आणि प्रामाणिक कार्यकर्त्यांवर मात्र अन्याय होतो. गुंड, गुन्हेगार प्रवृत्ती असलेल्या उमेदवाराला उमेदवारी दिली आणि त्याविरोधात कोणी ओऱड केली तर त्यांच्यावरील गुन्हे सिद्ध व्हायचे आहेत, जो पर्यंत गुन्हा सिद्ध होत नाही तो पर्यंत त्यांना गुन्हेगार कसे म्हणता येईल, असा युक्तीवाद राजकीय पक्षांच्या नेत्यांकडून केला जातो. काही वेळेस विरोध मोडून काढून, साम, दाम, दंड, भेद याचा वापर करून अशा गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्याच माणसाला उमेदवारी दिली जाते. मतदार, प्रसारमाध्यमे काही दिवस ओरड करतील आणि नंतर सर्व काही शांत होईल, मतदार विसरून जातील, याची पक्की खात्री या राजकीय नेत्यांना असते आणि तसेच घडते.

निर्लज्ज आणि कोडगे झालेले राजकीय पक्ष, त्यांचे नेते सर्वसामान्य मतदारांना गृहीत धरतात आणि आपणही जाऊ दे, आपल्याला काय त्याचे असे म्हणून सोडून देतो. सुशिक्षित समाज तर मतदानासाठीही घराबाहेर पडत नाही. सुट्टी मिळाली की मजा करायला बाहेर जातो. मतदान हे आपले कर्तव्य आणि अधिकार आहे. त्या माध्यमातून आपण प्रामाणिक, सुशिक्षित आणि स्वच्छ चारित्र्याचे उमेदवार निवडून दिले पाहिजेत. एका निवडणुकीतून हा बदल घडणार नाही. त्यात सातत्य ठेवावे लागेल. अण्णा हजारे आणि त्यांचे सहकारी नकारात्मक मतदानासाठी प्रयत्न करत आहेत. दिलेल्या उमेदवारांपैकी आम्हाला कोणीही पसंत नाही. असा एक पर्याय मतदान यंत्रावर असलाच पाहिजे आणि त्यासाठी जे मतदान होईल, त्याचीही नोंद घेतली जाणे आवश्यक आहे.

अर्थात निवडणूक प्रक्रियेत अशा सुधारणा करणे हे संसदेच्या पर्यायाने सर्वपक्षीय खासदारांच्याच हातात आहे. आणि अशा चांगल्या गोष्टींना ते कधीही तयार होणार नाहीत. त्यासाठी जागरूक मतदारांचाही दबावगट तयार झाला पाहिजे. निवडणूक प्रक्रियेत सुधारणा आणि चांगले बदल घडवून आणण्यासाठी जी मंडळी किंवा संस्था/संघटना प्रयत्न करत आहेत, त्यांची चेष्टा न करता, किंवा असे करून काही होणार आहे का, असा नकारात्मक विचार न करता, अशा प्रयत्नांना आपणही पाठिंबा दिला पाहिजे.  

कवी ग्रेस आणि आकाशवाणी

कविता आणि ललित लेखनाने मराठी साहित्यात स्वतंत्र ठसा उमटवलेले साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त कवी ग्रेस यांच्या निधनाच्या बातमीला आकाशवाणी मुंबई केंद्राच्या ‘अस्मिता’ वाहिनीवरील दुपारच्या प्रादेशिक बातम्यांमध्ये अखेरचे स्थान मिळाले. कवी ग्रेस यांची कविता सर्वसामान्यांना समजण्यास कठीण असली तरी त्यांच्या काही कवितांना गाण्याचे कोंदण लाभल्यामुळे त्या कवितांची गाणी लोकप्रिय झाली. ‘ती गेली तेव्हा रिमझिम पाऊस निनादत होता’, ‘भय इथले संपत नाही’, ‘तुला पाहिले मी नदीच्या किनारी’ ही त्याचीच काही उदाहरणे.

 ‘प्रादेशिक बातम्या’ या शब्दातूनच या बातमीपत्रात महाराष्ट्र, मराठी भाषा, साहित्य, संस्कृती आणि राज्यातील महत्त्वाच्या घडामोडींना प्राधान्याने स्थान असावे, अशी अपेक्षा आहे. या प्रादेशिक बातम्या आकाशवाणीच्या ‘अस्मिता’ वाहिनीवरून दुपारी १ वाजून ४५ मिनिटांनी प्रसारित करण्यात येतात व त्याला मोठा श्रोतृवर्ग आहे. 

ग्रेस यांच्या निधनाच्या वृत्तानंतर खासगी मराठी वृत्तवाहिन्यांनी ‘ब्रेकिंग न्यूज’ किंवा ‘महत्त्वाचे’ म्हणून ग्रेस यांच्या निधनाची बातमी चालविणे सुरू केले. ग्रेस यांच्या कविता, कवितांची झालेली गाणी, ग्रेस यांच्याविषयी मान्यवरांची श्रद्धांजली असे त्याचे स्वरूप होते. खासगी वृत्तवाहिन्या किंवा वृत्तपत्रांच्या ई-आवृत्त्यांमधून ही महत्त्वाची बातमी ठरल्याने अनेकांपर्यंत ती पोहोचलीही होती. त्यामुळे दुपारच्या प्रादेशिक बातम्या ऐकणाऱ्या श्रोत्यांना ग्रेस यांच्या निधनाची बातमी ठळकपणे सांगितली जाईल, अशी अपेक्षा होती. 

पण सर्वप्रथम पंतप्रधान मनमोहन सिंह यांचा कोरिया दौरा, राज्याचा अर्थसंकल्प, नाशिकमध्ये घरात घुसलेला बिबटय़ा आणि अन्य काही बातम्या व त्यानंतर ग्रेस यांच्याबाबतची शेवटची बातमी होती. त्यामुळे आकाशवाणीने ‘चटावरले श्राद्ध’ उरकल्याची प्रतिक्रिया श्रोते आणि ग्रेसप्रेमींकडून व्यक्त करण्यात येत आहे.

(माझी ही बातमी लोकसत्ता-मुंबई वृत्तान्तमध्ये २७ मार्च २०१२ च्या अंकात पान एकवर प्रसिद्ध झाली आहे)